Dr n. zdr Danuta Kaczmarska

Zadania z zakresu promocji zdrowia dla higienistek i nie tylko...

Przed nami wyzwania związane z opanowaniem sytuacji zdrowotnej w zakresie chorób jamy ustnej, czyli walka z wysoką frekwencją próchnicy, chorobami przyzębia i błony śluzowej oraz wadami zgryzu masowo występujących wśród populacji dzieci i dorosłych w Polsce. Dotychczasowe działania na różnych szczeblach jak podaje po ich zbadaniu w 2015 roku NIK nie odnoszą pozytywnego skutku. Zadania z zakresu Zdrowia Publicznego odnoszące się do organizacji i świadczenia usług stomatologicznych i promocji zdrowia powinny przyjąć na siebie wszystkie istniejące organizacje również i nasza.
Aby uzyskać pomyślne rezultaty powinniśmy oprzeć się na badaniach i istniejących już zasobach wiedzy i dążyć do upowszechniania nowych metod zapobiegania chorobom jamy ustnej. Mamy „zielone światło” w postaci zmienionej nazwy kwalifikacji oraz umieszczenie w ustawie o opiece szkolnej, higienistek stomatologicznych jako współpracujących osób w realizacji podstawowej opieki stomatologicznej nad dziećmi i młodzieżą. Ponadto możemy dzisiaj dowolnie korzystać współpracując z EDHF z dostępu do doświadczeń innych krajów UE i danych zebranych na całym świecie, gdzie problemy zdrowotne są już dawno rozwiązane, jak Dania, Francja Norwegia czy Włochy i USA.

 Obraz1

.

Zakres działania zdrowia publicznego w opiece stomatologicznej

1. Dostęp do opieki profilaktyczno-leczniczej
Organizacja opieki w szkołach i uaktywnienie społeczności
lekarzy dentystów aby wzmocnili opiekę profilaktyczno-leczniczą nad grupami wysokiego ryzyka

2. Zapobieganie powszechne na terenie szkół
Profilaktyka i wczesna interwencja w tym badań przesiewowych
i stosowanie lakierów fluorowych oraz laków szczelinowych do bruzd i szczelin w szkliwie.

3. Szeroki dostęp społeczeństwa do edukacji zdrowotnej
Edukacja w zakresie zdrowia jamy ustnej dla dzieci, rodziców a zwłaszcza dla kobiet w ciąży na temat zapobiegania próchnicy i chorobom przyzębia, wyrabianie nawyków stosowania past fluorowych, edukowania na temat szkodliwości palenia tytoniu i inicjowanie kampanii „Zdrowa dieta”
Szerokość działań powinna wyglądać jak załączona piramida, na górze działania z grupami wysokiego ryzyka próchnicy ( gabinety dentystyczne, szkolne, międzyszkolne), pośrodku profilaktyka minimalnie interwencyjna( gabinety profilaktyki i promocji zdrowia jamy ustnej w miejscu przebywania dzieci i młodzieży) , na dole szeroki dostęp do edukacji dla wszystkich grup wiekowych ( media, programy w TV, prasa, przychodnie POZ, domy pomocy itp.;). W obecnej sytuacji mamy dużo zaniedbań do „odrobienia” to jej proporcje nieco się w górnej części poszerzają.
W tabeli powyżej widać jaka jest frekwencja próchnicy w Polsce i jak daleko odbiegamy od pozostałych krajów w Europie.

Dla przypomnienia!
Próchnica jest chorobą społeczną, cywilizacyjną o złożonej etiologii
Zapadalność i przebieg choroby cywilizacyjnej o tak złożonej etiopatogenezie, jaka cechuje próchnicę zębów jest właśnie wypadkową (bilansem) pozytywnych i negatywnych zjawisk kreowanych zarówno przez jednostkę, jak i makrosystem (społeczno-ekonomiczny, organizacyjny i kulturowy) oraz przez podsystem, model opieki dentystycznej. W etiologii próchnicy występują 4 czynniki, które mają decydujące znaczenie 1- bakterie, 2- cukry, 3- siedlisko ( powierzchnia szkliwa lub zębiny), 4-czas.

Statystyka zdrowia jamy ustnej dzieci i młodzieży:

Na podstawie Monitoringu zdrowia jamy ustnej 2015 wiemy, że próchnicę ma:
50% dzieci do 3 roku życia,
85% dzieci w grupie 6- latków,
96% młodych ludzi w wieku do 18 lat.
Oczekiwane zmiany do 2020 roku to upowszechnienie zachowań prozdrowotnych i poprawa stanu zdrowia uzębienia, przyzębia, i błony śluzowej jamy ustnej u dzieci i młodzieży.
Zwiększenie odsetka dzieci w wieku 6 lat bez próchnicy uzębienia, wraz z obniżeniem, w stosunku do 2015 roku różnic w zakresie odsetka dzieci z próchnicą występującą między województwami i środowiskiem zamieszkania.
Obniżenie do 2 zębów średniej wartości wskaźnika intensywności próchnicy DMFT ( suma liczb =D - zęby z próchnicą+ M-zęby usunięte + F- zęby wypełnione) u dzieci w wieku 12 lat, wraz z obniżeniem, w stosunku do 2000 roku, różnic w nasileniu próchnicy występujących między województwami i środowiskami zamieszkania.
Obniżenie do 4 wartości istotnego wskaźnika próchnicy tzw. SiC Index ( Significant Caries Index) u dzieci w wieku 12 lat z wysoką intensywnością próchnicy.
Zwiększenie odsetka młodzieży w wieku 18 lat z zachowanym pełnym uzębieniem.
Wiedza o profilaktyce stomatologicznej dla realizatorów programów zdrowotnych to:
• podręczniki
• czasopisma branżowe
• kursy i szkolenia doskonalące
• zalecenia organizacji upowszechniające standardy postępowania na podstawie
dowodów naukowych np.: PTS, PTSD, FDI, WHO, MZ, lub Szkocka Międzynarodowa Sieć
Zaleceń ( SIGN), Departament Zdrowia Publicznego, Departament Matki i Dziecka itp.
• internet
Metody w promowaniu zdrowia aktualnie dostępne zależne są od odbiorcy i miejsca w którym możemy działania takie zaplanować.
Planowanie edukacyjne w warunkach odbiorcy grupowego
1. Temat wystąpienia ( lekcji, wystawy, prezentacji PP)
2. Określić masz cele i zadania które należy wykonać
3. Lokalizację i jej przygotowanie
4. Czas jak długo mogę mówić, prezentować?
5. Kto stanowi grupę docelową?
6. Do jakich źródeł wiedzy należy się odwołać?
7. Ewaluacja, ocena jaką wiedzę słuchacze nabyli.

Wzór-propozycja planu
Plan lekcji: spotkanie z rodzicami na temat: odżywiania dzieci w wieku 0-3 lat ( grupa do 12 osób)

1. Cel główny:
Podniesienie wiedzy i umiejętności rodziców w zakresie niezbędnej profilaktyki domowej dla utrzymania zdrowia u dzieci 0-3 lat ( bez uwzględnienia szczególnych potrzeb dietetycznych dla wybranych dzieci np.; z próchnicą „butelkową”)

2. Miejsce: przedszkole numer 103 ( żłobek, świetlica szkolna)
_____
3. Szkoła ………………...
4. Nauczyciel/ opiekun grupy Elżbieta Nowak

5. Czas trwania: 20 minut część teoretyczna z demonstracją środków , ćwiczenia rodziców – 25 minut

6. Przygotowanie miejsca do zajęć: pomieszczenie widne i przestronne, ekran, rzutnik, tablica do pisania, miejsca do siedzenia dla słuchaczy, stolik do ustawienia pomocy dydaktycznych, ankiety, ołówki,

7. Planowanie wykonania
a) Wstęp- prelekcja: przedstawienie rodzicom problemu zdrowia jamy ustnej u dzieci w tej grupie wiekowej, opisanie roli i zadań dla rodziców, możliwości wykorzystania dostępnych metod i środków, motywacja do zmiany,
b) Prezentacja w Power Point: wiedza o anatomii i możliwych problemach zdrowotnych w obrębie jamy ustnej, zapobieganiu w warunkach domowych, edukacji o odżywianiu dzieci, urazach, nawykach, obowiązku kontroli w gabinetach dentystycznych, możliwe choroby, dieta bezcukrowa, bezpieczne środki zapobiegające próchnicy.
c) Materiały do demonstracji: plansze i modele uzębienia dzieci, zdjęcia Rtg z uzębieniem mlecznym i mieszanym, pasty, szczoteczki, smoczki, gryzaczki, plansze z anatomią uzębienia i wadami zgryzu, tabela z piramidą żywieniową, produktami zalecanymi dla dzieci 0-3, slajdy z przykładami chorób .

8. Przegląd poprzednich celów: higienistka stomatologiczna powinna mieć dane czy grupa rodziców była już edukowana, kiedy i z jakiego tematu, czy rozpoczynać od początku czy można kontynuować edukację. Zapoznać się z wynikami badań lub wcześniej je przeprowadzić i omówić je z rodzicami, albo przygotowywać kolejne prelekcje po zbadaniu ankietowym czego rodzice na tym etapie rozwoju dziaci potrzebują.

9. Trzy cele szczegółowe
1. Zapoznanie z anatomią i fizjologią dziecka w wieku 0-1
2. Odżywianie i nawyki u dzieci przed ząbkowaniem
3. Higiena jamy ustnej u dzieci 0-3

10. Informacja, która ma być przedstawiona będzie obejmować:
konieczność uzupełniania wiedzy przez rodziców w miarę wzrostu dzieci,
wiedzę podstawową bez rozpoznania indywidualnych potrzeb dzieci

11. Cele: podnieść na wyższy poziom wiedzę rodziców, aby nie dopuścili do powstania próchnicy u swoich dzieci
12. Metody: prelekcja, pokaz w Power Point, demonstracja środków i akcesoriów,
kontrola umiejętności posługiwania się urządzeniami do higieny jamy ustnej

13. Lektury, demonstracje, pomoce wizualne, grupy dyskusyjne, przykłady anomalii na planszach

14. Przegląd praktycznych zadań:
a) dobrać zestaw środków dla zadanej grupy wiekowej i pokazać sposób oczyszczania,
b) dobrać środki farmakologiczne do domowej pielęgnacji jamy ustnej dziecka

15. Podsumowanie/wnioski……………………………………………………………………………..
Autor: Danuta Kaczmarska

 Obraz6

 

Mamy dane z WHO i UE oraz organizacji takich jak ECFF, PTS, IFDH, EDHF, ( strony dostępne w internecie)
Mamy możliwość czerpania z wiedzy innych i technologii, która jest coraz bardziej pomocna w rozwoju edukacji, procesach monitorowania zjawisk prozdrowotnych i modelach motywacji do działania w zakresie poprawy i utrzymania zdrowia na wysokim poziomie. Celem jest zmiana myślenia i zmiana podejścia do własnego zdrowia, do zdrowia dzieci, na zadania priorytetowe. Szczególnie zdrowie dzieci to priorytet dla rodziców, którzy mają obowiązek ciągle je wzmacniać i monitorować jego stan. Zdrowie jamy ustnej ma znaczenie dla całego organizmu dziecka i jego rozwoju, należy wyeliminować incydenty bólowe. Kluczowe od najwcześniejszych lat życia są nawyki higieniczne i dietetyczne wpajane od urodzenia. Jak to zrobić powinna to być wiedza powszechna i dostępna każdemu rodzicowi i opiekunowi od wczesnego dzieciństwa do dorosłości. Gdzie jej szukać? U każdego pracownika opieki zdrowotnej.

Gdzie pacjenci dzisiaj otrzymują wiedzę?    

1. Publikacje reklamowe firm
2. CzasopismaObraz7
3. Gabinet dentystyczny
4. Media – telewizja , radio
( reklamy)
5. Internet

Bariery komunikacyjne

Bariery komunikacyjne:Obraz3

Ze strony pacjenta;
Pochodzenie społeczne,
Język,
Kultura/ religia,
Wartości,
Wiek/płeć,
Złe doświadczenia,
Przekonania pacjenta,
Brak chęci poznania problemu i rozwiązań,

Bariery ze strony prelegenta:

Zbyt mała wiedza ,
Brak kontaktu z grupą,
Zła wymowa ( ciche mówienie, jąkanie, powtarzanie itp.;),
Brak znajomości grupy i jej potrzeb,
Brak pomocy do przedstawienia tematu,
Pomoce nie dostosowane do wieku

 

 

  Kto jest higienistką stomatologiczną?Obraz4

 

  Higienistka stomatologiczna jest pracownikiem ochrony zdrowia jeżeli ukończyła szkołę policealną na kierunku higiena stomatologiczna i zdała egzamin końcowy zewnętrzny lub ukończyła studia 1 stopnia na uniwersytecie medycznym o specjalności higiena dentystyczna. Jest specjalistą w dziedzinie profilaktyki i udzielania świadczeń w zakresie jamy ustnej. Ma kompetencje ( różne dla 2 i 3 letniego systemu edukacji) do prowadzenia usług klinicznych we współpracy z lekarzem dentystą, do edukacji, planowania i konsultacji doradczych w zakresie dietetyki, środków higienicznych. Stara się zapobiegać chorobom jamy ustnej na I II i III poziomie prewencji, zapewnia leczenie wybranych ( na zlecenie lekarza dentysty i we współpracy z innymi członkami zespołu stomatologicznego) istniejących chorób i pomaga ludziom w utrzymaniu optymalnego poziomu zdrowia jamy ustnej. Higieniści stomatologiczni to pełnoprawni pracownicy służby zdrowia, których podstawową troską jest promowanie całkowitego zdrowia poprzez zapobieganie chorobom w obrębie jamy ustnej.
Co robi higienistka stomatologiczna?
Chociaż programy szkoleniowe dla zawodu higienistki stomatologicznej ( w innych krajach jest to nazwa bez określenia płci) w każdym kraju różnią się długością i zawartością, podstawowe zawodowe obowiązki kliniczne higienisty są takie same i mogą obejmować następujące obowiązki:

➢ badanie uzębienia i błony śluzowej oraz oznaczanie stanu zębów,
➢ badanie struktur podtrzymujących zęby i wady zgryzu,
➢ profilaktyka pierwotna,
➢ stosowanie środków zapobiegających próchnicy na zęby,
➢ środków podtrzymujących zdrowe dziąsła i struktury przyzębia w celu zapobiegania próchnicy i / lub chorobom przyzębia, związanych z bólem i destrukcją,
➢ udzielanie lekcji instruktażowych, informacji i edukacji w zakresie higieny jamy ustnej różnym grupom wiekowym pacjentów,
➢ określenie ich aktualnych potrzeb i możliwości stosowania,
➢ prowadzenie badań epidemiologicznych dotyczących zdrowia jamy ustnej
➢ wykonywania wstępnych badań wynikających z ustaleń planu profilaktyczno-leczniczego,
➢ opracowuje i prowadzi programy promujące zdrowie jamy ustnej w miejscu przebywania grup osób o podobnych potrzebach,
➢ prowadzi wywiad medyczny w celu ułatwienia postawienia diagnozy przez lekarza.

Usługi z zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad jamą ustną w większości krajów są świadczone przez higienistki dentystyczne w gabinetach dentystycznych oraz w środowisku społecznym ( SPHS postuluje zmianę nazwy zawodu na higienistka dentystyczna w nowych przepisach). Świadczenia te mogą znacznie pomóc w poprawie stanu zdrowia uzębienia całych rodzin szczególnie dzieci, pacjentów w podeszłym wieku i pacjentów o szczególnych potrzebach.
Oprócz dostarczania aktualnej wiedzy jako znaczącego źródła w edukacji o przyczynach występowania chorób jamy ustnej, świadczą zabiegi profilaktyczno-lecznicze i stale dostarczają wsparcia w doborze środków i metod poprawy zdrowia jamy ustnej. Higienistki dentystyczne realizują programy zdrowia publicznego, które odzwierciedlają cele rządu, NPZ i innych działów administracji i organizacji powołanych dla podnoszenia zdrowia populacji na wyższy poziom.